Nr. 17, apríl 1989, 3. árg.
BING OG BINGJA
Bing vóru teir kassar, ið korn varð goymt í fyrr í tíðini. Sum ofta verður gjørt í málrøktini, varð orðið tikið upp aftur við nýggjari merking um tað slagið av goymslu, sum á útlendskum málum eitur 'silo'. Soleiðis hava vit t.d. saltbingið á Drelnesi. Teir brunnar, sum súrhoyggj verður goymt í, nevndu summir bing.
Í nýggjari tíð hava vit fingið hesar stóru flutningskassarnar til vøru, rusk o.m.a. Sum vanligt er, fylgir útlendska heitið við, verður einki gjørt til at finna hóskandi føroyskt orð, og gingu - og ganga enn - hesir flutningskassar undir enska heitinum "container". (Summi skriva "containari", onnur "kontainari" og uppaftur onnur "konteynari"). Eisini verður tað nýtt um smærri ílát, eitt nú til tómar fløskur. Hetta orð er ilt at laga at føroyskari tungu, og varð tí roynt at finna føroyskt navn í staðin. Funnið varð fram á orðið bingja, veikt bent kvennkynsorð, sum Jóhannes av Skarði hevði skrivað upp í 1950 eftir Rasmusi á Háskúlanum. Merkingin var í royndum hin sama, sum orðið bing hevði. Rasmus mintist, at tvær bingjur til korn vóru á loftinum heima hjá teimum í Miðvági. Seinni er eisini uppspurt, at orðið varð nýtt um seyðakrubbu í Fuglafirði. Eyðsæð er, at hetta orð á onkun hátt er avleitt av vanligara orðinum bing. Orðið er stutt og smidligt í bending, og av tí at tað var so sjáldsamt, varð hildið, at einki varð tikið frá upprunaligu merking tess við at geva tí nýggja merking afturat, t.e. 'container'. Summi hava tikið væl undir, og orðið bingja er nú víða at síggja og hoyra, eisini í samansettum orðum sum t.d. bingjuskip, bingjuhavn o.ø.
Hesar reglur eru ætlaðar til at minna á, at hesi líku orð í nútíðarmáli hava ymsa merking: Bing er føst goymsla, sum á fremmandum málum eitur 'silo'. Bingja er flutningskassi, á fremmandamáli 'container'. Tí var tað bland, tá ið herfyri varð skrivað í eini blaðgrein um "oljubingjur" á Viðarnesi! Tað átti at verið oljubing, um ikki, sum vanligt er at siga, oljutangar.
LJÓÐFØRI - IKKI "LJÓÐFAR"
Ljóðføri er orð, sum í nýggjari tíð er upptikið í føroyskt. Tað er til bæði í fornnorrønum og nýíslendskum. Merkingin er 'tónatól'. Tað kennist heimligt, tí frammanundan átti málið orð við sama seinna liði við merkingini 'amboð', t.e. eldføri. Hetta orðið hevur stundum verið nýtt um nútíðar tól at tendra við, enskt lighter, men fá munnu tey vera, ið hava tikið eftir.
Av tí at orðið ljóðføri er so lítið kent, og tað í summum føllum, t.d. ljóðførini, ljóðfør(un)um, fær sama snið sum orð, ið enda við -far, er ikki løgið, at bland kemur í hjá summum, og tey misskilja orðið sum "ljóðfar" við fleirtalsforminum "ljóðfør". Her verður gjørt vart við hesa misfatan. Rætta sniðið er sum nevnt (eitt) ljóðføri.
TURKUR - IKKI "TURKARI"
Um mong tjóða- og íbúgvanøvn ræður stór óvissa. Einaferð varð gjørdur samnorðurlendskur listi yvir nøvn á ríkjum og tjóðum og lýsingarorð avleidd av tjóðanøvnum. Føroyskt slapp tá upp í part, men har eru enn nógv ivamál at taka støðu til, og listin eigur at verða endurskoðaður og dagførður. Tað verður ikki gjørt á hesum sinni, men mint skal verða á, at her er stórur vandi fyri at gera mistøk. Eitt nýhoyrt dømi: Maður úr Turkalandi varð í tíðindasending kallaður "turkari" - ivaleyst árin frá donskum tyrker. Á føroyskum eitur hann turkur, flt. turkar.
GANGA Í SKÚLA, KIRKJU, DANS O.S.FR.
"Hann gekk í hesum skúla" hoyrdist sagt nú ein dagin. Hvussu er við hesum? Verður hesin setningur upptikin í álvara, sum hann er sagdur, gekk hann og mól inni í skúlanum, kanska tí at hann var innistongdur. Tað sum átti at verið sagt, var: "Hann gekk í henda skúla". Tað sum tú gongur regluliga í, annaðhvørt tað er skúli, kirkja, dansur o.a., stendur í hvønnfalli, ikki í hvørjumfalli sum her: T.d. "Hann gongur í Ósáskúlan". "Hon gongur í Vesturkirkjuna". "Hon gongur hvørt mánakvøld í føroyskan dans."
GREINING
Í mong ár hava vit kallað tað at greina, sum á donskum eitur analysere, og samsvarandi navnorðið greining fyri analyse. Tí tókti tað mestsum eitt afturstig at hoyra í sjónvarpstíðindum, at onkur hevði gjørt eina "analysu" (við donskum y) av fíggjarstøðuni hjá eini kommunu. Nýútkomin er hent skúlabók "Greiðið og greinið" eftir Árna Dahl. Bendingin er í høvuðsheitum: greinir, greindi, hevur greint.
HÁLSASJÚKA
Nú er vorðið vanligt at nýta hetta orðið um hálstak, tað, at hava ilt í hálsinum, ið vanliga er heldur lin sjúka. Fyrr var hálsasjúka navn á ringari smittandi sjúku, sum fleiri doyðu av. Hon æt á fremmandum máli "difteritis" (angina diphtheritica). Mong framkomin fólk munnu hvøkka við, tá ið linur hálsbruni verður umtalaður við hesum ófrættakenda navni.
ØSKUKALT
Hetta orð hevur altíð sama snið, tað er lýsingarorð í hvørkikyni. "Tað er øskukalt", verður sagt, tá ið útkalt er. Tíðindamaðurin segði frá, at nú vóru samráðingar fingnar í lag millum lond "eftir tíggju øskukøld ár"! Hetta hóvar ikki við vanliga málnýtslu. Vildi hann nýta hetta myndamál, kundi hann sagt t.d. "eftir at øskukalt hevði verið í 10 ár".
GÓÐUR FISKUR
Tað er neyðugt at hava "best møguligan fisk". Hvat mál er hetta? Føroyskt er tað so ikki, men tó var tað at hoyra í Sjónvarpi Føroya. Betur hevði ivaleyst ljóðað: "…so góðan fisk sum møguligt" ella "sum bestan fisk".
HEITT BREYÐ
"Eitt heitt, feitt nýbakað byggbreyð" var góð, gomul taluvenjing. Men einki vistu vit um, at breyð gingu, eftir at tey vóru bakað. Nú man vera øðrvísi við hesum, tí útvarpið hevði nýliga tey boð at bera, at fartelefonir "ganga sum heitt breyð"! So vita vit tað.
BRESTA
Hetta eru í royndum tvey sagnorð, annað veikt bent brestir - bresti - brest, ávirkandi sagnorð, ið merkir 'fáa at bresta', og hitt er sterkt bent brestur - brast - brustu - brostin/brostið um sjálvt tað at bresta ella springa (við ongum ávirki). Dømi: "Hann bresti bløðruna", "bløðran brast". Hava vit hetta í huga, skilja vit, hvussu høpisleys tíðindi vóru um, at "unglingar høvdu "brostið" eina dynamittstong". Her er brest tað, ið rætt er, um hetta ikki er ov veikt orð til so hart ljóð. Sprongt hevði kanska hóskað betur?
HIRÐA
Hetta orð hevur verið rættiliga fyri happinum. Ein bendi tað skeivt, tá ið hann skrivaði "at Sjónvarp Føroya hevur ikki "hirðað» at gera nakað hurtur úr olympiuleikunum". Hann átti at skrivað hirt. Orðið bendist: hirðir, hirdi, hevur hirt. Hjá einum øðrum kom tað heilt skeivt fyri, tá ið hann segði: "Teir "hirða" ikki fyri at skræða skinnið av livandi nósum". Soleiðis sigur eingin á føroyskum, tá ið rætt skal vera. Man maðurin ikki hava ætlað at siga: "Teir fíra ikki fyri…"?
BÝTA UPP
Orðafar hevur fyrr (nr. 4) gjørt vart við, at hetta kemur ofta skeivt fyri, helst eftir fyrimynd frá danska orðinum opdele. Rætt er at siga býta ella býta sundur. Tíðindamaður tók so til orðanna: "Vrakarastovnurin er býttur upp í átta øki". Hann átti at sagt: "…er (sundur)býttur í átta øki". At býta upp gera tey sum áður sagt í talvi, tá ið maður verður dripin fyri mann. Tað eitur á donskum bytte af, og ikki man vera sørt, at summi, ið seta upp talv, hava hug at "býta av"!
GERIÐ KVETTIÐ
Hetta er ofta at síggja í útsølulýsingum, men ein munur er, sum tað vanliga verður stavsett: -ð saknast altíð at kalla. Tað eitur óbundið eitt kvett og ikki eitt "kvetti". Tí má orðið í yvirskriftini standa bundið og eigur at hava ð í endanum. Bløðini áttu at rættað hetta, eins og tey annars áttu at bøtt um málið í lýsingunum. Tað skuldi verið at gjørt lýsarunum ein stóran beina, tí einki skuldi stygt burtur keyparar meiri enn óvandaður málburður í lýsingum.
ÁR
"Eftir hálvt annað ára seinking" varð sjónvarpsmanni sigandi. Árini skulu vera minst tvey, áðrenn tey kunnu setast í hvørsfall í fleirtali. Hetta kundi verið sagt: "Eftir seinkan í hálvt annað ár" ella upp aftur betur: "Eftir at tað var seinkað hálvt annað ár".
EINKI AT SIGA
"Hann hevði einki at skula sagt". Hesin løgni setningur var nýliga at lesa framman á føroyskum blað. Hetta fær valla verið annað enn hamur av donskum: "Han havde intet at skulle have sagt". "Hann hevur einki at skula hava sagt", man onkur eisini tíverri hava hug at siga. Ivaleyst kemur hetta dømið eisini orðaraðið fyri í føroyskum líki. Hví hava tað so fløkt, sum væl sigst einfaldari. Blaðið átti heldur at skrivað rætt og slætt: "Hann hevði einki at siga".
EFTIR
Henda fyriseting verður nýtt framman fyri navn ella heiti á einum, ið gjørt hevur eitthvørt verk, eitt nú skaldsøgu, málning ella tónaverk. Men vert er at hava í huga, at eftir í hesari merking stýrir hvønnfalli og ikki hvørjumfalli, sum tíðum er at síggja og hoyra, t.d. er rætt at siga "eitt lag eftir finska tónaskaldið Sibelius" (ikki "…eftir … tónaskaldinum…").
NAVNHÁTTARMERKIÐ AT
Algongt er, at smáorð, ið standa við lítlari herðing í setninginum, verða samsvarandi "lættliga" framborin. Soleiðis ljóðar navnháttarmerkið at ikki øðrvísi enn eitt [a] ella [á], t.d. at fara [a 'feara] ella [á 'feara]. Tað ljóðar heilt rangvørgt, tá ið summir upplesarar hava fyri at toyggja á hetta lítla orðið og lata t ljóða, annaðhvørt tað er sum [t] ella [d]: ["ead" feara]. Tit sum ivast, lurtið eftir skilafólki, ið enn dugir at siga orðini.
MANDLA, HANDLA
Har sum trý og fleiri hjáljóð koma í hóp, er vanligt, at eitt teirra hvørvur í framburði, tó at tað verður varðveitt í skriftmyndini. Soleiðis hvørvur d í orðunum í yvirskriftini, og tey ljóða av røttum [manla] og [hanla]. Tó eru tey ikki so fá, ið siga [mandla] og [handla]. Hetta er móti natúrligum føroyskum ljóðreglum.
GULLMERKI, GULLLAKSUR O.TÍL.
Í tílíkum samansettum orðum, har sum seinni liður byrjar við hjáljóði (uttan h + sjálvljóð), skal ll ikki ljóða sum [dl]. Tó hava fleiri lyndi til at gloyma hesa reglu, serstakliga tá ið samansettu orðini eru heldur nýggj, eins og orðini bæði í yvirskriftini. Men tað rætta er at siga [gul:]merki og [gul:]laksur.
"EFTIR HVAT SKILST"
Eitt blað hevur tílíkt yndi til hetta mishátta orðalag, at tað kemur fyri óteljandi ferðir, ofta fleiri ferðir í sama blað. Hetta er ikki skylt við føroyskt, hvat tað so man vera. Var ikki ólíka lættari at skriva sum skilst! Ella, vil blaðmaðurin hava tað longri: eftir tí, ið skilst.
"FYRI SO VÍTT LÍKA MIKIÐ"
Fastur gestur í einum av fjølmiðlunum var mismæltur ella mistók seg í onkrum. Tá letur í honum: "Tað er fyri so vítt líka mikið". Hvørt orð sær er føroyskt, men setningurin allur er óføroyskur. Ikki er ilt at gita, hvaðan hann er ættaður! Sovorðið mál hoyrist alt ov ofta av munni teirra, ið javnan tala fyri øllum fólkinum, og ungdómurin er skjótur at taka eftir.
"SIGA FRÁ", SIGA TIL
At siga frá er at 'greiða frá' ella 'boða frá': "Hann sigur henni frá øllum, sum til hevur borist". "Mangur sigur frá Ólavi kongi og hevur ikki sæð hann". "Veðurstovan sigur frá stormi". Hetta er alt gott og rætt føroyskt mál. Men nú eru menn farnir at lata "siga frá" hava ta merking, ið danskt sige fra hevur. Onkur segði, at vrakari átti at "siga frá", tá ið fiskurin var vánaligur. Hetta tykist nóg so danskligt. Rætt føroyskt hevði verið at siga til.